Rak piersi i/lub jajnika – panel BRCA1 (14 mutacji) oraz BRCA2

Opis

Panel genetyczny BRCA1 (14 mutacji) i BRCA2 to badanie wykrywające najczęstsze mutacje w genach BRCA1 i BRCA2, które wielokrotnie zwiększają ryzyko zachorowania na raka piersi i raka jajnika. Geny BRCA1 i BRCA2 to geny supresorowe – ich prawidłowa funkcja polega na naprawie uszkodzeń DNA i zapobieganiu niekontrolowanemu podziałowi komórek. Gdy gen jest zmutowany, mechanizm naprawczy nie działa prawidłowo, a komórki z uszkodzonym DNA mogą się namnażać, prowadząc do rozwoju nowotworu.

Nosicielstwo mutacji BRCA1 zwiększa ryzyko raka piersi do ok. 60-80% (w porównaniu z ok. 12% w populacji ogólnej) i raka jajnika do ok. 40-60% (w porównaniu z ok. 1-2%) w ciągu życia. Mutacje BRCA2 wiążą się z ryzykiem raka piersi ok. 40-70% i raka jajnika ok. 15-30%. Mutacje te zwiększają również ryzyko raka piersi u mężczyzn, raka prostaty, raka trzustki i czerniaka.

Panel obejmuje 14 najczęstszych mutacji genu BRCA1 występujących w populacji polskiej oraz mutacje genu BRCA2. W Polsce kilka mutacji BRCA1 (szczególnie 5382insC, C61G, 4153delA) odpowiada za zdecydowaną większość dziedzicznych raków piersi i jajnika, dlatego panel celowany na te warianty ma bardzo wysoką czułość w polskiej populacji.

Wskazania

Badanie genetyczne BRCA nie jest testem przesiewowym dla całej populacji – zleca się je osobom, u których ryzyko nosicielstwa mutacji jest podwyższone. Lekarz kieruje na badanie w następujących sytuacjach:

• rak piersi lub jajnika w rodzinie – zachorowanie u matki, siostry, córki, babci lub ciotki, szczególnie przed 50. rokiem życia lub obustronny rak piersi. Im więcej przypadków raka piersi/jajnika w rodzinie, tym wyższe prawdopodobieństwo nosicielstwa mutacji.
• rak piersi rozpoznany przed 40. rokiem życia – wczesne zachorowanie zwiększa prawdopodobieństwo podłoża genetycznego.
• rak piersi potrójnie ujemny – podtyp raka piersi (brak receptorów estrogenowych, progesteronowych i HER2) jest silnie związany z mutacjami BRCA1, szczególnie u kobiet poniżej 60. roku życia.
• rak jajnika w każdym wieku – nawet bez obciążonego wywiadu rodzinnego. Ok. 15-20% raków jajnika jest związanych z mutacjami BRCA.
• rak piersi u mężczyzny w rodzinie – rzadki nowotwór silnie związany z mutacjami BRCA2.
• znana mutacja BRCA u krewnego – jeśli u członka rodziny wykryto mutację, pozostali krewni powinni zostać zbadani w celu ustalenia, czy również są nosicielami.
• planowanie rodziny – nosicielki mutacji BRCA mogą podjąć świadome decyzje dotyczące profilaktyki (wzmożony nadzór, profilaktyczna mastektomia, profilaktyczne usunięcie jajników) i planowania ciąży.

Przebieg i przygotowanie

Badanie wymaga jedynie pobrania próbki krwi żylnej – tak jak przy standardowej morfologii. Nie trzeba być na czczo ani odstawiać leków. Przed badaniem zalecana jest konsultacja genetyczna, podczas której lekarz genetyk ocenia wywiad rodzinny, oblicza ryzyko nosicielstwa i omawia z pacjentem znaczenie ewentualnego wyniku dodatniego – zarówno medyczne, jak i psychologiczne.

Z pobranej krwi izolowane jest DNA, które analizowane jest metodą PCR lub sekwencjonowania pod kątem 14 najczęstszych mutacji BRCA1 oraz mutacji BRCA2. Wynik dostępny jest zwykle po 2-4 tygodniach.

Wynik podawany jest jako: brak wykrytych mutacji (wynik negatywny) lub wykrycie konkretnej mutacji z jej identyfikacją (wynik pozytywny). Wynik negatywny w panelu celowanym nie wyklucza w 100% nosicielstwa – istnieją rzadkie mutacje BRCA1/2 nieobjęte panelem. W razie silnego podejrzenia klinicznego przy ujemnym wyniku panelu lekarz genetyk może zlecić pełne sekwencjonowanie genów BRCA.

Ograniczenia

Panel 14 mutacji BRCA1 + BRCA2 obejmuje najczęstsze warianty w populacji polskiej, ale nie wykrywa wszystkich możliwych mutacji tych genów. Szacuje się, że panel ten identyfikuje ok. 80-90% nosicieli mutacji BRCA w Polsce. Rzadkie, rodzinne mutacje prywatne mogą pozostać niewykryte. W takim przypadku konieczne jest pełne sekwencjonowanie genów BRCA1 i BRCA2.

Wynik negatywny nie oznacza zerowego ryzyka raka piersi lub jajnika – oznacza jedynie brak najczęstszych mutacji BRCA. Rak piersi może rozwijać się z innych przyczyn (sporadyczny, związany z innymi genami, czynnikami środowiskowymi). Standardowa profilaktyka (mammografia, USG piersi, badania ginekologiczne) obowiązuje niezależnie od wyniku testu genetycznego.

Wynik badania genetycznego jest niezmienny przez całe życie i ma konsekwencje nie tylko dla pacjenta, ale dla całej rodziny. Dlatego przed badaniem i po otrzymaniu wyniku zalecana jest konsultacja genetyczna.

Najczęściej zadawane pytania

Czy nosicielstwo mutacji BRCA oznacza, że na pewno zachoruję na raka?

Nie. Mutacja BRCA znacząco zwiększa ryzyko, ale nie oznacza pewności zachorowania. Nawet przy najwyższym ryzyku (80% dla BRCA1) 20% nosicielek nigdy nie zachoruje. Co ważne, nosicielki objęte intensywnym programem nadzoru (MRI piersi co pół roku, USG, badania ginekologiczne) lub decydujące się na operacje profilaktyczne mogą skutecznie zmniejszyć swoje ryzyko.

Czy mężczyźni też powinni badać się w kierunku BRCA?

Tak, jeśli w rodzinie występują przypadki raka piersi, jajnika lub prostaty sugerujące podłoże dziedziczne. Mężczyźni nosiciele mutacji BRCA2 mają podwyższone ryzyko raka prostaty i raka piersi. Ponadto mężczyzna nosiciel przekazuje mutację swoim córkom z 50% prawdopodobieństwem – wiedza o nosicielstwie pozwala zaplanować badania profilaktyczne u kolejnego pokolenia.

Czy wynik negatywny oznacza, że mogę zrezygnować z mammografii?

Absolutnie nie. Wynik negatywny panelu BRCA oznacza jedynie brak najczęstszych mutacji dziedzicznych. Ok. 85-90% raków piersi jest sporadycznych (niedziedzicznych) i rozwija się u kobiet bez mutacji BRCA. Standardowa profilaktyka – mammografia, USG piersi, samobadanie – obowiązuje każdą kobietę niezależnie od wyniku testu genetycznego.