USG ślinianek

Opis

USG ślinianek to badanie ultrasonograficzne oceniające gruczoły ślinowe – narządy produkujące ślinę, która nawilża jamę ustną, chroni zęby i rozpoczyna proces trawienia. Człowiek posiada trzy pary dużych gruczołów ślinowych: przyuszne (największe, leżące przed i pod uchem), podżuchwowe (pod żuchwą) i podjęzykowe (pod językiem), a także setki drobnych gruczołów rozsianych w błonie śluzowej jamy ustnej.

Głowica liniowa o wysokiej częstotliwości daje doskonały obraz gruczołów ślinowych, ponieważ leżą one powierzchownie – tuż pod skórą szyi i twarzy. Na ekranie lekarz widzi strukturę gruczołu (prawidłowo jednorodna, drobnoziarnista), jego wymiary, obecność kamieni w przewodach wyprowadzających, torbieli, guzów litych oraz ewentualne powiększenie węzłów chłonnych w bezpośrednim sąsiedztwie.

Warto wiedzieć, że kamica ślinianek (kamienie blokujące odpływ śliny) jest jednym z najczęstszych problemów gruczołów ślinowych. Dotyczy głównie ślinianki podżuchwowej, ponieważ jej przewód (przewód Whartona) biegnie ku górze, a ślina jest gęstsza, co sprzyja tworzeniu się złogów.

Kiedy wykonuje się badanie ultrasonograficzne ślinianek?

Problemy ze śliniankami objawiają się obrzękiem, bólem i zaburzeniami wydzielania śliny. Lekarz kieruje na USG ślinianek w następujących sytuacjach:

• Obrzęk i ból w okolicy ślinianki – napadowy obrzęk nasilający się podczas jedzenia (szczególnie kwaśnych pokarmów) i ustępujący po posiłku jest klasycznym objawem kamicy. Kamień blokuje odpływ śliny, gruczoł pęcznieje, a po ustąpieniu blokady wraca do normy.
• Kamica ślinianek – USG wykrywa kamienie w przewodach ślinowych i w miąższu gruczołu z bardzo wysoką czułością. Kamienie widoczne są jako jasne struktury z cieniem akustycznym za nimi. Badanie pozwala zmierzyć wielkość i liczbę złogów oraz ocenić poszerzenie przewodu za kamieniem.
• Guzek lub twardnienie w okolicy ślinianki – każda wyczuwalna masa w okolicy gruczołu ślinowego wymaga oceny USG. Guzy ślinianek stanowią ok. 3-5% wszystkich nowotworów głowy i szyi. Najczęstszym łagodnym guzem jest gruczolak wielopostaciowy (pleomorphic adenoma) ślinianki przyusznej.
• Suchość w ustach (kserostomia) – może wynikać z uszkodzenia gruczołów ślinowych w przebiegu chorób autoimmunologicznych (zespół Sjögrena), po radioterapii głowy i szyi lub jako efekt uboczny leków. USG ocenia strukturę gruczołów i stopień ich uszkodzenia.
• Nawracające zapalenia ślinianek – przewlekłe lub nawracające epizody obrzęku i bólu gruczołu, szczególnie u dzieci (nawracające zapalenie ślinianki przyusznej u dzieci – juvenile recurrent parotitis).
• Powiększenie ślinianki przyusznej – symetryczne powiększenie obu ślinianek przyusznych spotykane jest w sarkoidozie, cukrzycy, alkoholizmie, anoreksji i HIV.

Przebieg i przygotowanie

Badanie nie wymaga przygotowania ani bycia na czczo. Warto zdjąć biżuterię z uszu i szyi oraz kolczyki, które mogłyby przeszkadzać w przyłożeniu głowicy.

Pacjent leży na plecach z lekko odchyloną głową. Lekarz nakłada żel i przykłada głowicę liniową do okolicy przed uchem (ślinianka przyuszna), pod żuchwą (ślinianka podżuchwowa) i na dnie jamy ustnej (ślinianka podjęzykowa – oceniana przez skórę podbródka). Ocenia obie strony porównawczo.

Przy podejrzeniu kamicy lekarz może poprosić o ssanie cytryny lub kwaśnego cukierka – stymulacja wydzielania śliny może uwidocznić poszerzenie przewodu za kamieniem i ułatwić lokalizację złogu.

Badanie trwa ok. 10-15 minut.

Ograniczenia

USG świetnie obrazuje gruczoły ślinowe i ich bezpośrednie otoczenie. Ograniczeniem jest ocena głębszego płata ślinianki przyusznej (leży za gałęzią żuchwy), który może być częściowo przesłonięty przez kość. W przypadku guzów w tym obszarze konieczne jest uzupełnienie o rezonans magnetyczny (MRI).

USG nie rozpoznaje histologicznie charakteru guza – każda podejrzana zmiana lita wymaga biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej (BAC) pod kontrolą USG w celu pobrania materiału do badania cytologicznego.

Drobne kamienie w przewodach ślinowych (poniżej 2 mm) mogą być trudne do uwidocznienia, szczególnie w przewodzie Stensena (ślinianki przyusznej).

Najczęściej zadawane pytania

Czy USG odróżni guz łagodny od złośliwego?

USG pozwala ocenić cechy sugerujące charakter guza – guzy łagodne mają zwykle gładkie granice i jednorodną strukturę, guzy złośliwe bywają nieregularne, niejednorodne i naciekają otaczające tkanki. Jednak ostateczne rozpoznanie wymaga biopsji cienkoigłowej. Lekarz może zaproponować ją od razu podczas badania USG.

Dlaczego ślinianka puchnie podczas jedzenia?

To klasyczny objaw kamicy. Kamień blokuje przewód wyprowadzający ślinę, która podczas posiłku jest produkowana w dużych ilościach. Ślina gromadzi się za kamieniem, gruczoł pęcznieje i boli. Po posiłku produkcja śliny maleje, kamień nieco się przesuwa i obrzęk ustępuje. Cykl powtarza się przy każdym posiłku.

Czy badanie USG ślinianek jest bolesne?

Nie. Badanie jest bezbolesne nawet przy obrzękniętym gruczole, ponieważ lekarz przykłada głowicę delikatnie. Jedynym dyskomfortem może być lekki ucisk w okolicy już bolesnej ślinianki, ale trwa to zaledwie kilka sekund.